మంత్రి – మహిషం – 12

మంత్రి ఎవరిని ఆశ్రయించుకుంటే మేలు జరుగుతుందో చాలాకాలం గ్రహించుకోలేకపోయానంటూ మంత్రి వాపోతూ అంటున్నాడు.

తా నాశ్రిత్య చిరం ఖలాన్` మధుముచా
వాచా చ నుత్వా బహు
శ్రాంతో హం విఫలశ్రమ స్తదుపరి
ద్రా గ్వైశ్యకర్మా శ్రితః
నిష్కాణ్యద్య శతం వితీర్య మహిషా
భిఖ్యా నుపేత్య ప్రభూన్`
సమ్యక్తైః పరిరక్షిత శ్చ కృతవిత
స్తౌ మద్య హర్షేణ తాన్`.

ఇంతవరకు చెప్పిన దుర్మార్గుల్ని ఆశ్రయించుకొని తేనె మాటలతో వాళ్ళను చాలాకాలం పొగిడి పొగిడి, అలసిపోయాను. వారి నాశ్రయించడంవల్ల వట్టి శ్రమ తప్ప ఏ ప్రయోజనం కలగలేదు. వాణిజ్యం వైపు మళ్ళాను. అలా సంపాదించిన, నూరు మాడలు ఖర్చు చేసి, మహిష ప్రభువుల్ని ఆశ్రయించాను. ఆ ప్రభువు వారే నన్ను రక్షించారు. అందుకు కృతజ్ఞతతో వారిని సంతోషంగా స్తోత్రం చేస్తున్నాను. దుర్మార్గుల్ని ప్రభువులనుకొని పొరబడి నా తప్పు తెలుసుకొని, అసలైన రక్షణ నిచ్చే ప్రభువు సన్నిధి చేరి, సుఖపడుతున్నానని మంత్రి భావం.

నీ ఔదార్యం గొప్పదయ్యా, నువ్వు సామాన్య జంతువవుకావు అంటూ కృతజ్ఞతా పూర్వకంగా, మంత్రి అంటున్నాడు మహిషంతో –

త్వం క్రేతోసి మయా పణైః కతీపయై
ర్భ్ర్తుం కుటుంబం నిజం
త్వం తు ప్రా గధ మరణతా మివ భజన్
స్వం క్లేశయిత్వా వపుః
నానాధాన్య సముద్భవై ర్యదకరో
స్త్వం మాం తథా నిర్వృతం
తత్తే స్మి మూల్యం వినా.

శ్రీ మహిషరాజా, వినవయ్యా! నా భార్య, పిల్లలను పోషించుకోవడం కోసం కొంత సొమ్ము ఖర్చుచేసి నిన్ను కొన్నాను. నువ్వేమో, నా కెప్పుడో బాకీ పడినట్టు, నీ శరీరాన్ని శ్రమపెట్టి అనేక విధాలైన ధాన్యాలు పండించి నన్ను సుఖపెట్టావు. ఆ యీ కారణం వల్ల నువ్వు నాకు చేసిన ఉపకారాలకు జవాబుగా నేను నీకు అమ్ముడు పోతున్నాను. ఇందుకు నువ్వేమీ “వెల” చెల్లించనవసరంలేదు.

మంత్రి కన్నీటితో అన్నమాటలివి. నన్ను మనిషి….సాటి మనిషి అవమానాల పాలు చేసి, కష్టపెట్టాడు. నువ్వు జంతువవై వుండీ, నువ్వు శ్రమపడి నన్ను సుఖపెట్టావు. నిన్ను నేను కొని వుండ వచ్చు. నేను నీకు “వెల” ఏమీ చెల్లించనవసరం లేని విధంగా అమ్ముడు పోతున్నానని మంత్రి కృతజ్ఞత తెలుపుతున్నాడు.

మంత్రి – మహిషం – 13

నాకు నువ్వు నీకు నేను అన్యోన్యంగా కట్టుబడి ఉన్నామంటూ మంత్రి అనుబంధాన్ని విశదం చేస్తున్నాడు.

త్వం బద్ధోసి హి మద్గుణై ర్దృఢ మహం
బద్ధోస్మి చ త్వ ద్గుణై
స్త్వం మాం రక్షసి సైరిభోత్తమ సఖే!
రక్షామి చ త్వా మహం
ఇ త్యన్యోన్య కృతోపకారముదితా
వావా మిహ ద్వా వపి
స్థాస్యావ శ్శరదాం శతం
ద్రుత అమీ నశ్యంత న శ్శత్రవః

సైరిభశ్రేష్టుడా! నువ్వు నా గుణాలకు (త్రాళ్ళకు) కట్టుబడి వున్నావు. నీ గుణాలకు (మంచి లక్షణాలకు) నేను గట్టిగా కట్టుబడి వున్నాను. అంటే, ఉభయుల్ని రెండు విధాల “గుణాలు” (త్రాళ్ళు) బంధించివుంచాయి. నువ్వు నన్ను కాపాడుతున్నావు. నిన్ను నేను కూడా కాపాడుతున్నాను. ఈ విధంగా ఒకరికొకరం ఉపకారం చేసుకోవడం ద్వారా సంతోషం పొందుతున్న మన మిద్దరం కూడా నూరేళ్ళు నిండుగా జీవిద్దాం. మన శత్రువులు నశించిపోదురు గాక!

ఉపకార గుణం, కృతజ్ఞతాభావం, సుగుణాలకు నిబద్ధులై వుండడం చిరకాలం జీవించడానికర్హతలుగా మంత్రి పరోక్షంగా సూచిస్తున్నాడు. మహిష రాజాధి రాజును ఒక పక్కన స్తోత్రం చేస్తూనే, ఆ చేయడంలో, తనను బాధించే ఒక “లోటు” లేదా “లోపం” గురించి మంత్రి వాపోతున్నాడు.

స్తోతు త్వాం మహిషాది రాజ సుగుణాం
దీదాంసతే ధీ ర్మమ
త్వం చ స్తుత్యత యా ప్రబంధ వచసాం
యోగ్యోసి కిం త్వ స్వహం`
విత్తోన్మత్త నరేంద్ర దుర్గుణ ఘటా
మిధ్యాస్త వోపక్రమై
ర్వాగ్భిః పర్యుషితాభి రద్య భవతః
కుర్వే మతిం క్షమ్యతాం`

రారాజా! మంచి గుణాలకు ఆలవాలమైన నిన్ను స్తోత్రం చేయాలని నా బుద్ధికి తోస్తోంది. నువ్వు స్తుతికి అర్హుడవే కనుక నీ పై గ్రంధ రచన చేయడానికి యోగ్యుడవు. డబ్బు మదంతో వెర్రెత్తి, మంచి చెడ్డల్ని మరిచిన పాలకుల గుంపుల దుర్గుణాలను, దొంగస్తోత్రాలు చేసి నా పద జాలానికి మకిలి పట్టించాను కదా! అటువంటి “పాసిపోయిన” పదజాలంతో నిన్ను స్తోత్రం చేస్తున్నందుకు నన్ను క్షమించు!

అర్హుల్ని స్తుతించకపోవడం ఒక తప్పయితే, అనర్హుల్ని స్తుతించడం పెద్ద తప్పు. పని గడవడం కోసం, శుంఠల్ని స్తోత్రం చేసి చేసి, మాటలకు మకిలి పట్టించడం నేరం. అటువంటి “నిలవ” మాటలతో స్తుతి చేస్తున్నందుకు మన్నించవయ్యా అంటూ మంత్రి సిగ్గుపడుతున్నాడు.

మంత్రి – మహిషం – 14

నువ్వు సమర్థుడివి. మమ్మల్ని రక్షించగల వాడివి నువ్వే అంటూ కృతజ్ఞతా పూర్వకంగా మంత్రి, మహిషాన్ని సంభావిస్తూ అంటున్నాడు.

శంబా కారు పిషాణి శిత్తి రియదా
ముంజాళి కంబాళికా
సూచీ కారు విశేష కోద్రవ తిల
శ్యామాక గోధూమకాన్`
త్వం సిద్ధార్థ కుళుత్థ ముద్గ తువరీ
నిష్పావ మాషాదికం
తం తం కాల ముపేత్య సైరిభపతే
నిష్వాద్య సంరక్షణః

సైరిప్రభూ! ద్రావిడ దేశంలో ప్రసిద్ధంగా పండే శంబాలు, కారులు, పిషాణాలు, రియడాలు, ముంజాళులు, శంబాళికలు, సుచీలు మొదలైన రకరకాల వడ్లు, కొర్రలు, నువ్వులు, చామలు, గోధుమలు, తెల్లావాలు, ఉలవలు, పెసలు, కందులు, అనుములు, మినుములు మొదలైన ఇతర పంటలు, కాలానుగుణంగా ఉత్పాదించి నువ్వు మమ్మల్ని రక్షించు.

భూమి సారవంతమైనది. నువ్వు ఎంతటి శ్రమనైనా తట్టుకోగల బలశాలివి మాత్రమే కాదు, నిన్ను నమ్ముకున్న వాళ్ళని రక్షించే సద్గుణశాలివి కూడా కనుక, నిన్నీ కోరిక కోరుతున్నాను. ఈ పంటలు మా పొట్ట నింపడమేకాదు, మాకు ధన సంపాదన కూడా చేసి పెడతాయని ధ్వని. బుద్ధి హీనుడు, చేతికందిన అన్నాన్ని జారవిడిచి, భిక్షాటనకు బయలుదేరతాడనే న్యాయాన్ని స్మరించుకొంటూ మంత్రి మహిష హృదయాన్ని ప్రశంసిస్తున్నాడు.

న బ్రూషే పరుషం న జల్పసి మృషా
వాదాన్ న గర్వోన్నతిం
ధత్సే ప్రత్యుత లాంగలే నియమిత
స్స్వం క్లేశయిత్వా వపుః
మర్త్యానా మనుపాధి జీవనకృతే
త్వం కల్పసే కాసర!
త్వ య్యేవం సతి దుర్నృపా ననుసరన్
హంతా స్మ్యహం వంచితః.

నువ్వు కటువుగా మాట్లాడవు. అబ్ద్ధాలు చెప్పవు. గర్వంతో రెచ్చిపోవు. ఈ సుగుణాలు సరే. నాగలికి కట్టిన నీ శరీరాన్ని కష్ట పెట్టుకుని మనుషులకు ఉపద్రవాలు లేని జీవనోపాధి ఏర్పరుస్తున్నావు. నువ్వు ఇంత ఉదారంగా ఉంటూంటే, అయ్యయ్యో, నా సంగతి చూడు! నేను దుర్మార్గులైన పాలకుల వెంటబడి మోస పోయాను!

తెలివి తేటలకల్లా ముఖ్యం, ఇతరుల యోగ్యతా యోగ్యతల్ని అంచనా వేసుకుని యోగ్యుల్ని ఆశ్రయించడం ప్రధానం. నేను ఉపకారివైన నిన్ను గుర్తించి, ఆశ్రయించడంలో ఆలస్యం చేశానయ్యా! అని మంత్రి వాపోతున్నాడు.