విమర్శ నుండి విమర్శకునికి, పాఠకునికీ మినహాయింపు లేదు. పాఠకుడు సృజనను కవితో కలిసి జట్టుగా నిర్వహిస్తున్న పాత్రధారి కాబట్టి. తొలి చూపులో క్లుప్తంగా అభిప్రాయాలు తోచినప్పుడు – పొగడ్తలైనా, తెగడ్తలైనా సరే, వాటిని గురించి నేను – నానుండి నేనే – ఇంకొంత వివరాన్నీ, జాగ్రత్తనూ ఆశిస్తాను. తొందరపడి నా అభిప్రాయాన్ని నేనే ఒప్పుకోను. ఈ వివరం, జాగ్రత్తా – అంటే intellectual and artistic discipline కోసం శ్రమించకపోతే గనుక ఈ తొలిచూపు అభిప్రాయాలు, స్థూలమైన నిర్ధారణలూ ఉవాచలుగా, లేకుంటే అంతకంటే కనిష్టంగా, ఇదివరకు చెప్పుకున్నవి – మంకుతనం, హేళన ఇలా పతనమౌతాయి. ఎందుకిలా అవుతాయంటే, సృజనను అంచనా వేసుకొనే పనిలో పరిగణించవలసిన అంశాలు సృజన, కవీ, అప్పటికే స్థిరపడిన ఇతరుల అభిప్రాయాలూ – ఈ మూడింటిని మాత్రమే కాదు; దీనిలో పాఠకుడు – అంటే అభిప్రాయంలో తేడాని ప్రకటించుకుంటున్నవాడు – అతని స్వభావాన్నీ, అభిరుచినీ కూడా పరిగణన లోనికి తీసుకోవాలి. (ఇంగ్లిష్‌లో దీన్ని Says who? అని అంటారు కదా.) ఎందుకంటే సృజన కవీ, పాఠకుడూ జట్టుగా నిర్వహిస్తున్న ప్రదర్శన. పాఠకుని, విమర్శకుని సంకల్పం, లక్ష్యాలు, అనుభవం, ఔద్వేగిక స్థితి, వీటిని ప్రభావితం చేసే సాంఘిక పరిస్థితులూ ఇవి సృజన ‘ప్రదర్శన’ను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో వివరించే ముందు నేను అంటున్న జాగ్రత్తల్ని గురించి:

ఒకటి – సృజనల ఎంపిక లోన నేను స్వీకరించలేకపోయిన వాటిని గురించి అంతరాంతరాల్లో కూడా నిర్హేతుకమైన హేళన, తిరస్కారం లేకుండా ఉండాలని. నేను నాణ్యమైనవని ఎత్తి చూపే వాటిని గురించి నిర్హేతుకమైన స్తుతి, మెచ్చికోలు, పూజనము లేకుండా ఉండాలని. రెండు, వివరం అంటే – శక్తి కొద్దీ వివేచన చేసి ఆ అభిప్రాయాన్ని ఎందుకు ప్రతిపాదిస్తున్నానో కనీసం నాకు నేను వివరించి చెప్పుకోగలగాలి. అందుకు వివరించి రాయటం ఉపయోగిస్తుంది. మనసులో ఏముందో రాస్తే తప్ప ఆ రాసేవాడికే తెలియదు. ఈ విషయాన్ని గురించి Writing as Thinking అని విస్తారంగా పరిశోధన, చర్చా ఉన్నాయి. నాకు అలా లోతుల్లోకి పోయి ఆలోచిస్తే తప్ప సంతృప్తి – అంటే satisfaction లేదు. మూడు – అలా ఎత్తి రాసుకున్నా తర్వాత ‘జాగ్రత్త’ అంటే ఏమిటంటే ఈ రాస్తున్నదంతా, అభిప్రాయమంతా ముందుగా కేవలం ఒక్క మనిషికి సంతృప్తికరంగా (satisfying) తోచినది – అంటే కేవలం One man’s opinion అని జ్ఞాపకం పెట్టుకోవటం. ఎంతోమంది ముందుగా ఎవరి మటుక్కి వాళ్ళూ, ఆపైన కలిసి వివేచన – అంటే చర్చ – చేసిన పిమ్మట ఆ సమాజపు అభిరుచి ఒకటి ఆవిష్కృతమయ్యే అవకాశమైతే ఉంది. విడి విడిగా ఉన్న పాఠకుల వైయక్తికమైన ఔద్వేగిక వ్యవస్థలూ, లక్ష్యాలూ, సంకల్పాలూ కలిసి అంతిమంగా ఈ అంగీకారానికీ దిశనూ, స్వరూపాన్నీ నిర్ణయిస్తాయి.

మూడవది: ఇదివరకే చెప్పుకున్నట్టు, సృజనతో ముడిపడి ఉన్న అన్ని పనులూ – రాయడం, చదవటం, ఆలోచించటం, చర్చించటం, ప్రచురించటం, విమర్శ చెయ్యటం ఇలాంటివన్నీ చాల కష్టతరమైనవి, అడుగడుగునా సంశయాన్ని కలిగించేవి. మాస్లో (Abraham Maslow), యుంగ్ (Carl Jung) వంటివాళ్ళు ఎందరో చెప్పినట్లుగా ఈ పనులు సృజనశీలురకు చెయ్యక తప్పనివి; తప్పనిసరి పనులు, కానీ చాల కష్టమైన పనులు, ఒంటరి పనులు. పోనీ కనీసం వెచ్చించిన కష్టానికీ, సమయానికీ ప్రతిఫలమైనా దక్కుతుందా అంటే జీతం, బత్తెం ఏమీ ఇవ్వలేని పేద పనులు. పైపెచ్చు, మిగతా విద్యల్లాగ వీటికి ఎలాంటి తర్ఫీదూ, శిక్షణా, అభ్యాస వ్యవస్థా కనీసంగా కూడా అందుబాటులో లేవు. సంగీతం, చిత్రలేఖనం వంటివి శిక్షణ, అభ్యాసం లేకుండా ఎవరూ చేపట్టరు. సారస్వత సృజనకి, విమర్శకి, ప్రచురణకి, అమ్మకానికీ, ప్రచారానికీ ఈ నియమం లేదు. కవి, విమర్శకుడూ కావటానికి రాయటం, చదవటం వచ్చి, ఆ రాసినది అందమైన బొమ్మలతో, ఆకర్షణీయంగా అచ్చు వేసుకోగలిగితే చాలు. ఇంతే కాక, సృజనాత్మకమైన పనులు అంగారక ప్రక్రియలు (Organic processes). అంటే మొక్కలు పెరగడం వంటి జీవ క్రియల వంటివి. గోడ కట్టటం, కుర్చీలు చెయ్యటం వంటి భౌతిక నిర్మాణాలకు భిన్నంగా, అవి ఎప్పుడు ఎందుకు మొలకెత్తుతాయో, ఎలా పెరిగి ఎంత పెద్దవై ఏ రూపాల్ని దాల్చి ఏ పువ్వులూ పళ్ళూ కాస్తాయో, అసలు ఫలిస్తాయో లేదో ఏ శాస్త్రమూ, తర్కమూ ఖచ్చితంగా చెప్పలేని పనులు. ఈ పనులు తలకెత్తుకొనే వాళ్ళు అందరూ ‘కవులే’. వీళ్ళ మనస్తత్వాలు సున్నితంగాను, పని వేదనాభరితంగానూ ఉంటాయి. ఇలాంటి వాళ్ళు కావాలని అసంతృప్తికరమైన కధల్నీ, కవితల్నీ రాయాలనీ, చదవాలనీ, పనిమాలా ప్రచురించాలనీ ఎవరూ అనుక్కోరు. అందుకు భిన్నంగా ‘ఉన్నతమైన’ సాహిత్యం కావాలనీ, తాము చేస్తున్నది మెరుగైన పని అనే అనుకుంటారు. మనం చేసే పని, అద్దంలో మన మొహం లాగే ‘ఉత్తమ’మైందనే అనుకుంటాము. తీరా వీధిలోకెళ్ళేక ఎవరైనా చూసి చెప్తే ఏమైనా తెలుస్తుంది. స్వయంగా బలమైన, సృజనాత్మకమైన అనుభవం ఉన్న గురువులైతే వ్యక్తిగతమైన బలహీనతలను నిగ్రహించుకొని, సృజన అనుభవమే ప్రాతిపదికగా, కేవలం అభ్యాసం కోసం ఉద్దేశించి, దయతో తప్పుల్ని దిద్దుతారు. అది వాళ్ళకు అనివార్యమైన ప్రవృత్తి. సృజన దిద్దుబాటు ఈ ఒక్క తరహా మనుషులు – అంటే ఉపాధ్యాయుల వలన మాత్రమే సఫలమౌతుంది. సమాజం అందుకే గురువుల్ని గౌరవిస్తుంది. అకవి, లౌక్యుడు ఈ విషయాన్ని గ్రహించుకొనే ముందుగా ‘ఆచార్య’ పీఠం, అంటే సాహితీ పౌరోహిత్యం అన్నదాన్ని పట్టుదలగా సాధించుకుంటారు.

కళాకారుల పనుల తీరు ఇంత కష్టం. ఉదాహరణకు యుద్ధం, పర్వతారోహణ, వ్యాపార నిర్వహణ (Management) వంటి పనులు చాల సంక్లిష్టంగా, అస్పష్టమైన తోవలు, చిక్కుముళ్ళతో ఉంటాయి. సృజన, జీవితమూ రెండూ ఇలాంటి వ్యవహారాలేనని త్రిపుర; మనుషులకి బతకడం తప్పదు, కవులకు సృజన తప్పదు. బతకడం కంటే కూడా సృజన ఒంటరి పని. అందుకే ఈ రెండిటినీ కలిపి తలకెత్తుకొనేవాళ్ళు – కవులు అంటే త్రిపురకు ఒకరకమైన జాలి వంటి సానుభూతి అని అన్నాను. ఎవరైనా మనుషులో, సమాజాలో కష్టంలో ఉన్నారని తెలుసుకుంటే వాళ్ళలోని ‘లోపాల్ని’ తప్పనిసరై ఎత్తి చూపించవలసినప్పుడు కూడా ఆ పనిలో సానుభూతి, కరుణ కనిపిస్తాయి. సృజనాత్మకమైన పని – అంటే కళ – నిర్వహణ, అభివ్యక్తి ఎంత కష్టతరమో చరిత్ర నుండి దృష్టాంతాలను పరామర్శిస్తూ పోతే అదే ఒక పెద్ద గ్రంధమౌతుంది. కాని ఈ విషయాన్ని ఎప్పుడూ జ్ఞాపకం పెట్టుకోగలిగితే అది ఒకరకమైన వందనానికి, కరుణకు దారితీస్తుందని త్రిపురను చూసి చూసి అనుకున్నాను. జేమ్స్ డికీ (James Dickey) అని అమెరికన్ కవి, అంటున్నారు: “A poet trains himself to stand out in a storm and be struck by lightning. If he is lucky enough to be struck six times, he becomes immortal. Randall Jarrell said it and he’s right.” ఈ సంగతి ఒప్పుకోగలిగి, గుర్తు పెట్టుకోగలిగితే, ఇలాంటి పనుల ఫలితాల్నీ, ఈ పనులు చేసే వాళ్ళ స్వభావాల్నీ పరిశీలించేటప్పుడు కాఠిన్యం, కరుకైన విమర్శా దృష్టి కంటే సానుభూతితో కూడిన సదసత్సంశయం సహాయంగా ఉంటుంది. త్రిపుర, నారాయణ రావు, బిపిన్ వీళ్ళ ముగ్గురి దృష్టీ ఇలాగే ఉంది, కాని చాలా వేరు వేరు కారణాల వలన, దృక్పధాల వలన ఇలా ఉంది. ఇప్పటికి క్లుప్తంగా త్రిపురది తాత్వికము, సృజనాత్మకమైన దృక్పధం, నారాయణ రావు గారిది భౌతికము – భాషను, ఆలోచననూ భూమికగా చేసుకున్న దృక్పధం, బిపిన్‌ది మనస్తత్వాన్ని, సంకల్పాన్నీ భూమికగా చేసుకున్న దృక్పధం.

ఇలాంటి జటిలమైన పనులు చేసినప్పుడు ఫలితం కనీసం చేసినవాళ్ళకు సంతృప్తికరంగా ఉండేలా పూర్తి కావడమనేదే చాలా అరుదైన సంగతి. అది ఇతరులందర్నీ – అంటే ఒక సారస్వత సమాజాన్ని మొత్తం సంతృప్తి పర్చాలనీ, ఆకట్టుకోవాలనీ అనుకోవడం గొంతెమ్మ కోరిక అవుతుంది; అది తీరడానికి సామరస్యం, సుహృద్భావం, ప్రచారం వంటివే దొడ్డి దోవలు కాబట్టి ఆ ఉబలాటం జల్పానికి, ప్రచారానికీ, సుహృద్భావ పూరితమైన సాహితీ స్నేహ మండళ్ళకూ దారితీస్తాయి. ఈ వ్యవహారాన్ని అర్ధం చేసుకొని తిరస్కరించిన సృజనకారులు ఎందరో ఉన్నారు: JD Salinger, Samuel Beckett, Charles Bukowski, త్రిపుర, నామిని ఇలాగ. వీళ్ళు పొగరుబోతులు, సుహృద్భావం తెలియని కఠినాత్ములూ కారు; తప్పనిసరి అయి, తమ సృజన చుట్టూ లౌక్యులు చేరకుండా కంచె కట్టుకున్నారు. దీన్ని గురించి Iowa Writers Workshop నుండి ఉపాధ్యాయులు కొందరి హెచ్చరికలు ఉన్నాయి. చాన్నాళ్ళ కిందట ఒక రోజు మా సంగీతం టీచరుగారు కొంచెం పరాగ్గా ఉన్నారు. ఏమయిందని అడిగేను. ఆవిడ దగ్గరికి వేరే దేశం నుండి ఒకావిడ వాళ్ళమ్మాయిని తీసుకొచ్చేరు. ఆ అమ్మాయి వయసులో చిన్నదే గాని చాలా ప్రతిభాశాలి అని, అమెరికాలో అప్పటికే కచేరీ చేసిందనీ, తనకి పాఠం సరిగ్గా చెప్పగలరో లేదో తెలుసుకోవాలి కాబట్టి ముందు ఏవైనా రెండు పాడి వినిపించమని టీచరు గార్ని అడిగింది ఆవిడ. టీచరు గారు అలాగే పాడతాను కాని ముందుగా ఆ పాప కూడా ఏదైనా పాడితే బాగుంటుందని అడిగేరు. ఆ అమ్మాయి పాడింది విని ‘మీ పాపకి ప్రతిభ ఉందన్న మాట నిజమే గాని, తను ఎంతో ఆత్మ విశ్వాసంతో పాడుతున్నదాన్లో తప్పులున్నాయి. అవి దిద్దుకొనేలాగ గీతాల నుండి మొదలుపెట్టాలి.’ అన్నారు. అందుకు ఆ పాప, వాళ్ళమ్మగారు కొంచెం కోపగించుకుని ఏదో సర్దిచెప్పి వెళిపోయేరు. మా టీచరు నాతో “ఇది వరకు, పాత రోజుల్లో ఎన్నో సంవత్సరాల పాటు అభ్యాసగానం చేసిన తరవాతే సభాగానానికి గురువు గారు అనుమతించేవారు. ఇప్పుడు చిన్న చిన్న పిల్లల చేత కూడా ఏ మాత్రం ప్రతిభ ఉన్నా చాలు, అభ్యాసాన్ని అక్కర్లేదనుకొని సభాగానం, అంటే కచేరీలే చేయిస్తున్నారు. ఇది ఆ పిల్లల ఎదుగుదలకు అడ్డం వస్తుంది,” అని వాపోయారు.

అది విని నేను ఆవిణ్ణి ఓదార్చాలని గారెట్ (George Garrett) అని ఇదివరకు చెప్పుకున్న ఉపాధ్యాయుడు – ఆయన మాటలు చెప్పేను. ఆయన ఏమన్నారంటే కాల్పనిక సాహిత్యంలో ఇలా అభ్యాసం లేని సభాగానం చాల ప్రబలంగా ఉందని. కాల్పనిక సృజనలో మూల్యాంకనం, దానిమీద ఆధారపడి ఉన్న కీర్తి, ప్రతిష్టా ఇవే కాకుండా, వీటికి ఎడంగా ఎన్నో ఆనందాలున్నాయి, ప్రయోజనాలున్నాయి, వాటి మీద ధ్యాస పెట్టండని ఆయన విద్యార్ధులకు విన్నవించుకుంటున్నారు. చదవడం చాల ఆనందం కలిగించే పని అని, మంచి సృజనలను చదివితే ఇలా ఉంటుందనీ పాఠకులు పదే పదే చెప్తుంటారు. అలాగే కవులకు రాయడం అనే తప్పనిసరి పనిని ప్రారంభించి పూర్తిచెయ్యటంలో ఆనందం, తెరిపి. విమర్శకులు, పరిశోధకుల వంటి బుద్ధిజీవులకూ, జిజ్ఞాసులకూ ఇంతే. George Garrett అంటున్నారు: “Look, every day I see walking up this street, up the hill, in time for the school bus, kids from the local junior high school. For some reason everybody in Charlottesville has to have a musical instrument. So you see trombones and cornets and violins. Probably nobody, despite all the effort that’s being spent, not one person is going to be a violinist at Carnegie Hall or play with a major band. But in music nobody worries about it. No one sees it as waste. In writing, it ought to be the same.” సంగీతం నేర్చుకొనే ప్రతీ ఒక్కరూ కార్నెగీ హాల్‌లో కచేరీ ఇవ్వాలని అనుకోరు. సాహిత్యంలో ఇలాక్కాదు అని ఆయన అంటున్నారు. అభ్యాసంలోనే చాల ఆనందం ఉంటుంది, ఎన్నో ప్రయోజనాలుంటాయి. మూల్యాంకనం అభ్యాసాన్నుండి దృష్టిని మళ్ళించి, సభాగానాన్నే ప్రోత్సహిస్తుంది. పాశ్చాత్య దేశాల్లోన అభ్యాసం కోసం మరుగ్గా, మర్యాద డేగ చూపుకు దూరంగా Writers Workshop; Artists Workshop వంటివి పరిమితమైన వేదికలుంటాయి. ఇలాంటివి కవులకూ ఉపయోగపడతాయి.

Iowa Writers Workshop నుండి ఉపాధ్యాయుల్లో ఒకరు – T. Coraghessan Boyle – ప్రజాస్వామికమైన మర్యాద నుండి, సుహృద్భావము, సామరస్యపూర్వకమైన మర్యాద నుండీ సృజనకు పొంచి ఉన్న ప్రమాదాన్ని గురించి, అలాంటి మర్యాద పట్ల తమ వైఖరిని గురించీ వర్ణిస్తున్నారు: “I used to be more democratic. Now I refuse to hear the author talk. The author’s words have to communicate to the audience on the page; that’s what this is all about. … I go through every line and it’s got to be perfect. I’m very hard on them in that sense. There’s none of this “we love you, Joe, and we love your story.” That’s useless to everybody, and I’ve been in workshops like that, everyone so supportive, loving each other. Great! But what’s accomplished? Nothing. I’m very tough line-to-line.” ఇది కాల్పనిక సృజన ప్రబలమైన, నైసర్గికమైన స్వభావంగా ఉండే ఉపాధ్యాయుని వైఖరి.

నైసర్గికమైన వందనాన్ని గురించి ఇంకొక ఉపాధ్యాయుడు Gordon Lish చెప్తున్నారు: “I tend to be very suspicious of those who think themselves very greatly talented. And I tell them, “What do you want to come to me for? If you think you’re writing beautifully now, what do you think I can add to that?” “Well, everyone says you’re great.” I say, “But my greatness resides in my getting rid of everything you think is beautiful.” No. I’m much more inclined to want to bet on somebody who is approaching these matters humbly and who sees themselves virtually deprived, but who for crazy reasons wants to be a writer.” విద్యార్ధుల పట్ల త్రిపుర వైఖరి ఇలాగే ఉంటుంది. మూల్యాంకనం దిశగా జారుతున్న చర్చను ఆయన ‘ఆఁ?.. అహఁహాఁ…’ అని ఒకటి రెండు మాటలు మాత్రం అంటూ పట్టుదలగా దారి మళ్ళిస్తారు, అనిర్ణేయకమైన సృజన అనుభవం వైపు, అభ్యాసం వైపు.