శబ్ద విన్యాసాలు

వేటూరి పాటకి ప్రాణం శబ్దం. తొలిపాట నుంచి చివరి వరకు దీన్ని అతను విడవలేదు. అర్థాన్ని గురించి పెద్ద పట్టింపులు లేవు గాని శబ్దాన్ని మాత్రం ఎప్పుడూ వదల్లేదు. వేటూరే ఒక సభలో చెప్పిన ఒక ఉదంతం దీనికి మంచి తార్కాణం. తను తొలిసారి ఇళయరాజాని కలిసినప్పుడు అతను చాలా హడావుడిలో ఉండి, “నా టైం వేస్ట్ చెయ్యటానికి కాకపోతే ఇలా మాటిమాటికి కొత్తకవుల్ని తీసుకొచ్చి మా ప్రాణాలు తీస్తున్నారు కదా, ఇప్పుడు ఈయనకి ట్యూన్ కి పాట ఎలా రాయాలో నేను నేర్పి చావాలి” అని విసుక్కున్నాట్ట. దాంతో వేటూరికీ చిర్రెత్తుకొచ్చి, “ఆ ట్యూన్ ఏదో త్వరగా వినిపించండి, మాకూ అవతల చాలా పనులున్నాయి” అని తొందరపెట్టి అతను ట్యూన్ వినిపిస్తూండగానే ఆశువుగా “సుందరమో సుమథురమో / చందురుడందిన చందన శీతలమో / మలయజ మారుత శీకరమో / మనసిజ రాగ వశీకరమో” అని అంతే వేగంగా చెప్పి అతన్ని దిగ్భ్రాంతికి గురిచేశాట్ట. ఆ తర్వాత ఇద్దరూ పరమాప్తులయారట. ఈ పాట మన విశ్లేషణకి బాగా పనికొస్తుంది. ఆశువుగా చెప్పింది గనక వేటూరి పాటల సహజ లక్షణాన్ని, పాట గురించి అతనికున్న మౌలిక భావాల్ని చూపిస్తుంది. దీన్లో అన్నీ లలితపదాలే అని వేరే చెప్పక్కర్లేదు. నిజానికి “చందురు డందిన చందన” అనే భాగం లలితం కన్నా లలితం. అలాగే, అర్థం మీద పెద్ద పట్టింపు లేదనేది కూడ స్పష్టమే – పదపదం పట్టిచూస్తే “చందురుడందిన చందన శీతలమో” అనేదానికి సరిగా అన్వయం, అర్థం చెప్పలేం. కాకపోతే, చందురుడు, శీతలం లాటి పదాలు వెన్నెలనీ, హాయిని స్ఫురణకు తెచ్చి ఆ పాట ఉద్దేశించిన “మూడ్”ని సూచిస్తాయి. ఆ విధంగా ఇదొక విజయవంతమైన ప్రయత్నం. ఆశుపరిధిలో కూడ శబ్దవిన్యాసాలు చక్కగా కనిపిస్తాయి. ఆద్యంతాల్లో ప్రాసలు, దగ్గర దగ్గరగా వినిపించే పదాలు, మెత్తటి సమాసాలు.

నిన్నమొన్నటి “ఉప్పొంగెలే గోదావరి” అనే పాట –

ఉప్పొంగెలే గోదావరి ఊగిందిలే చేలో వరి
భూదారిలో నీలాంబరి మా సీమకే చీనాంబరి
వెతలు తీర్చు మా దేవేరి వెన్నెలంటి మా గోదారి

అని మొదలౌతుంది. యతులు, ప్రాసలు, పదాల్తో గమ్మత్తులు మామూలే.

తొలిదశ – మూస ప్రయాస

పద్యం రాసేవాడికి చందస్సు వల్ల ఆ పద్యం నడక ఎలా ఉండాలో నిర్ణయమైపోతుంది. అదే పాట రాయాలంటే ఎదురుగా ఎలాటి మూసా ఉండదు. సంగీత దర్శకుడు ముందుగా బాణీనన్నా ఇవ్వాలి లేకపోతే రచయిత తనకుతనే ఏదో మూసని తయారుచేసుకుని దాన్లో పాటని ఇమిడ్చాలి. కొద్దిమంది రచయితలు మూసల్తో పనిలేకుండా తమకు తోచింది రాసేస్తారు; ఆ తర్వాత బాణీలు కట్టేవారు వారి తిప్పలేవో వారు పడతారు. ఆత్రేయ దీనికో ముఖ్య ఉదాహరణ. అందుకే బాణీకి పాట రాయాలంటే ఆత్రేయ చాలా అవస్థ పడేవాడని చూసిన వాళ్ళు చెప్తారు.

వేటూరి దానికి పూర్తి వ్యతిరేకం. మూస లేకపోతే గిలగిల లాడతాడు. అడవిరాముడు సినిమాకి అన్ని పాటల్నీ ఒకే గతిలో రాసిస్తే చూసి మహదేవన్ తల కొట్టుకున్నాడని వేటూరే ఒక సభలో చెప్పాడు. మహదేవన్ కి ముందుగా బాణీలు చెయ్యటం అలవాటు లేదు కనక ఆయనకి రాసిన పాటల్లో వేటూరి ఎలాటి తిప్పలు పడ్డాడో మనకి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకి “ఓంకార నాదానుసంధానమౌ గానమే” అన్న బహుళ ప్రచారమున్న పాటలో ఒక చరణానికి మరో చరణానికి నడకలో పోలికే వుండదు. దేనిదారి దానిదే. ఒకే చరణంలో కూడ పాదాల్లో సవ్యత, సఖ్యత కనిపించవు.

శారదవీణారాగ చంద్రికా పులకిత శారదరాత్రము
నారదనీరద మహతీనినాద గమకిత శ్రావణగీతము
రసికులకనురాగమై రసగంగలో తానమై
పల్లవించు సామవేదమంత్రము శంకరాభరణము

దీన్లో పైన చెప్పిన లక్షణాలన్నీ ఉన్నాయి – తొలిరెండు పాదాల్లో ఆద్యంతాల్లో ప్రాసలు; దగ్గర దగ్గరగా వినిపించే శబ్దాలు నారద – నీరద, శారద – శారద; మూడో పాదంలో యతి; రసికుల – రసగంగ; రాగం, తానం, పల్లవి అనే మాటల్ని అదేవరసలో కనిపించీ కనిపించకుండా గర్భితం చెయ్యటం.

తర్వాతి చరణం స్థూలంగా ఇలాటి నడకనే అనుసరిస్తుంది కాని అటూ ఇటూ వూగుతూ సాగుతుంది. దీనికి ముఖ్యకారణం అప్పటికింకా వేటూరికి పాటల మూస పట్టుపడకపోవటమే.

అద్వైతసిద్ధికి అమరత్వలబ్ధికి గానమె సోపానము
సత్వసాధనకు సత్యశోధనకు సంగీతమే ప్రాణము
త్యాగరాజహృదయమై రాగరాజనిలయమై
ముక్తినొసగు భక్తియోగమార్గము మృతియెలేని సుధారాగ స్వర్గము

మొదటి చరణంలోని రాగం తానం పల్లవి లాటి ప్రయోగం చెయ్యటానికి ఇక్కడ వీలుపడలేదు!

“రాగం తానం పల్లవి” అనే పల్లవితో మొదలయ్యే పాట నడక కూడ చాలా అసౌష్ఠవమైందే. నిలకడగా నిలబడలేక పడబోతుంటుంది.

“కృష్ణాతరంగాల సారంగరాగాలు
కృష్ణలీలాతరంగిణీ భక్తిగీతాలు
సస్యకేదారాల స్వరసగాంధారాలు
సరసహృదయక్షేత్ర విమలగాంధర్వాలు
క్షీరసాగరశయన దేవగాంధారిలో
నీపద కీర్తన సేయగా”

శబ్దాలంకారాలు పుష్కలంగా ఉండి చెవికింపుగా హాయిగా వినిపించే ఈ పాట అర్థాన్ని అడివికి తోలేసి శబ్దాన్ని చంకనెత్తుకోవటానికి ఒక మంచి ఉదాహరణ కూడ. నర్తకి రకరకాల స్థలాల్లో రకరకాల సన్నివేశాల్ని అభినయించి చూపుతుంది కనక ఇలా ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం లేని విషయాలు స్పృశించటం జరిగిందని వాదించొచ్చు కాని అది తర్కానికి నిలబడేది కాదు. ఐతే ఈ పాటలోనూ సంప్రదాయ భావాలు గుప్పుమంటున్నాయి. ఇందులో ఉన్న “స్వరస” అన్న పదానికి అర్థం ఏదైనా వుంటే అది ఆ రాసినవారికే తెలియాలి – నిఘంటువుల్లో ఎక్కడా ఈ పదం కనిపించదు !